داخلي. اجتماعي. محيط زيست. آزبست.

گزارش از آرزو جاوداني
هفت سال پيش مرداد ماه ‪ ۱۳۷۹‬شوراي عالي حفاظت محيط زيست نسبت به خطرات ماده معدني‌اي به نام " آزبست " هشدار داد و استفاده از آن را در قالب مصوبه‌اي از سوي هيات دولت ممنوع اعلام كرد.

شوراي عالي حفاظت محيط زيست در مصوبه خود به كارخانه‌هايي كه ماده اصلي محصول توليدي آنها را آزبست تشكيل مي‌داد هفت سال فرصت داد تا ماده جايگزيني براي آن بيابند زيرا در غير اين صورت از ادامه فعاليت آنان جلوگيري مي‌شود.

بر اساس اين مصوبه اعطاي مجوز به هر واحد توليدي جديدي كه با ماده آزبست كار كند، ممنوع شد.

مهلت هفت ساله شوراي عالي حفاظت محيط زيست مرداد ماه پارسال به پايان رسيد و بر اين اساس تعطيلي اين واحدها كه خطري براي سلامت محيط زيست و سلامت انسانها محسوب مي‌شوند، طبق مصوبه براي ادارات كل محيط زيست در سطح كشور الزامي شد.

به رغم صراحت مصوبه در اين خصوص و سپري شدن مهلت قانوني تعيين شده، همچنان برخي از كارخانه‌هايي كه ماده اصلي توليد آنها را آزبست تشكيل مي‌دهد به كار خود ادامه مي‌دهند و اقدامي نيز براي جايگزين كردن ماده ديگر انجام نداده‌اند.

دكتر حسن اصيليان معاون محيط انساني سازمان حفاظت محيط زيست در اين خصوص گفت: در نشست اخير با سنديكاي مصرف‌كنندگان آزبست، دلايل فاقد توجيهات علمي ذكر شد كه به هيچ وجه قابل قبول نيست لذا در صورت عدم دسترسي به ماده جايگزين تعطيلي اين واحدها قطعي است.

آزبست چيست ؟
............

آزبست كه از كلمه يوناني "‪ "Asbestos‬به معني "حل نشدني" گرفته شده ماده‌اي معدني است كه از سيليكاتهاي استخراج شده به نامهاي "كريزوتيل" (‪ (chrysotil‬آزبست سفيد، "آمفيبيول" (‪ (amfibiel‬آزبست آبي و قهوه‌اي تشكيل شده است.

در ساختمان آزبست كه به "پنبه كوهي" يا "پنبه نسوز" هم معروف است عناصر مهمي مانند سيليس، منيزيوم و آهن وجود دارد كه درصد آنها نسبت به نوع آزبست متغيير است.

آزبست يكي از خطرناكترين مواد معدني است كه از اليافي بلند و بدون شكل تشكيل شده و مانند پشم يا ابريشم قابل ريسيدن است زيرا به شكل كلاف است و انحلال در نسوج بدن از مهمترين قابليت آن محسوب مي‌شود.

عوارض بهداشتي آزبست
...................

به عقيده كارشناسان محيط زيست، استنشاق ماده آزبست بسيار خطرناك است زيرا باعث بروز و تشديد بيماريهاي ريوي به خصوص سرطان در انسان مي‌شود.

بيماريهاي ناشي‌از آزبست در اثر عدم رعايت موازين بهداشت فردي و اجتماعي در مراحل استخراج، فرآيند ساخت، كاربرد، فرسايش در نزديكي معادن يا كارخانه‌هاي آزبست و حتي شستشوي لباس كار آلوده از طريق تنفس الياف موجود در هوا پديد مي‌آيد.

بر اساس تحقيقات صورت گرفته قدرت بيماري‌زايي اين ماده به ابعاد هندسي و طول فيبرها و نيز نسبت طول به ضخامت آن بستگي دارد.

گسيخته شدن الياف آزبستي در نسوج بدن يكي از مهمترين عوامل ايجاد يا تشديد ابتلا به بيماري سرطان ريه محسوب مي‌شود.

كارشناسان معتقدند استنشاق آزبست باعث بوجود آمدن بيماريهاي متعددي از جمله "فيبروز ريه، گاستروگن، مزوتليوم و برونكو كارسينيوم" مي‌شود.

گزارش سازمان بين‌المللي كار(‪ (ILO‬حكايت از اين دارد كه مواد خطرناك سالانه موجب مرگ ‪ ۴۴۰‬هزار كارگر مي‌شود كه در اين ميان فقط آزبست عامل از دست رفتن جان حدود ‪ ۱۰۰‬هزار كارگر در سطح جهان است.

در حالي كه سرطان حنجره يكي از شايع‌ترين سرطانهاي سر و گردن است كه آزبست در بروز آن در مظان اتهام قرار دارد سالانه تنها هفت تن آزبست لنت ترمز در هواي شهر تهران منتشر مي‌شود كه تهديدي جدي براي سلامت مردم است.

ديدگاه‌هاي رسمي بهداشتي
......................

به گفته كارشناس محيط انساني اداره‌كل حفاظت محيط زيست خراسان رضوي، در دست و انگشتان كارگراني كه با آزبست كار مي‌كنند به علت تاثير الياف، نوعي زگيل مشاهده مي‌شود.

وي كه خواست نامش ذكر نشود گفت: دوره كمون بيماريهاي آزبستي حداقل ‪۱۰‬ سال و حداكثر ‪ ۳۰‬سال برآورد شده است.

او گفت: تحقيقات نشان داده علاوه بر وجود الياف آزبست در آب جاري و لوله‌هاي آزبستي، انتقال آب مي‌تواند از طريق هوا و نزولات جوي وارد منابع سطحي آب شود و موجبات بالا بردن ميزان الياف آزبست در شبكه آبرساني را فراهم آورد.

وي تاكيد كرد: اين تصور كه وجود الياف آزبست منحصرا در اثر خورنده بودن آب از طريق لوله‌هاي آزبست سيمان به آب وارد مي‌شود صحيح نيست بلكه بايد ساير راههاي ورود الياف آزبستي به منابع آب نيز مورد توجه و بررسي فرار گيرد.

به اعتقاد اين كارشناس با توجه به كاربرد عايقهاي آزبستي در توليد لوله‌هاي انتقال آب شرب در شهرها، جايگزين نمودن الياف بي‌خطر به جاي الياف آزبستي در ساخت لوله‌هاي آب به ويژه آبهاي مشروب شهرها و روستاها ضروري به نظر مي‌رسد.

يك استاد دانشگاه تربيت معلم تهران نيز در اين زمينه گفت: آزبست يك ماده بسيار مفيد و سودمند در صنايع متعدد است اما از طرف ديگر آزبستهايي كه از مواد راديواكتيو بالايي برخوردار هستند بسيار خطرناك و تهديدي براي سلامت انسانها بشمار مي‌روند.

دكتر صدرالدين اميني به ايرنا گفت: حدود ‪ ۲۵‬سال پيش در چشمه گيلاس مشهد نخستين تجربه علمي كار با اين ماده را داشتم و طي آن پس از تماس با آزبست تمام قسمتهاي پوست دستهايم كه در تماس با اين ماده بود متورم و دچار نوعي حساسيت شديد پوستي شد.

عضو هيات مديره انجمن زمين شناسي ايران گفت: خطرناك بودن آزبست براي همه كارشناسان و توليدكنندگان محرز است و هيچكس نمي‌تواند منكر آن شود.

او گفت: از نزديك شاهد بوده‌ام كه كارگران فعال در معدن آزبست اغلب به دليل تماس با اين ماده دچار امراض ريوي سختي مي‌شوند.

وي اظهار داشت: آزبست موارد استفاده فراواني دارد و مي‌توان استعمال آن را در صنايع كم‌خطرتر انجام داد و براي صنايع پرمصرف از مواد جايگزين استفاده كرد.

رييس انجمن بلورشناسي و كاني‌شناسي ايران تصريح كرد: تاكنون توجه لازم به ضرورت جايگزين‌يابي اين ماده از سوي مسوولان و توليدكنندگان صورت نگرفته است.

مدير گروه بهداشت حرفه‌اي مركز بهداشت خراسان رضوي نيز گفت: سالانه بيش از دو هزار ماده شيميايي در جهان توليد مي‌شود كه هنوز عوارض تك تك آنان شناخته نشده است.

مرتضي احتشام‌فر با بيان اينكه مواد معدني كه توليد گرد و غبارهاي خاص مي‌كنند، دستگاه تنفسي را دچار بيماريهاي متعدد مي‌كنند اظهار داشت: ذرات ريز آزبست هنگام كار در فضا پراكنده و از طريق استنشاق وارد ريه‌ها مي شود كه البته طول ذرات مهم نيست بلكه قطر آن مهم است.

او گفت: با ورود فيبر ريه فرد براي مبارزه با اين ماده خارجي تجمع سلولي در اطراف آن ايجاد مي‌شود كه موجب تغيير در بافت ريه و به تبع آن تغيير در ويژگيهاي عملكردي بافت قبلي مي‌شود.

وي افزود: اين بدان معنا است كه تبادل اكسيژن و دي اكسيدكربن دچار تداخل شديد و در نتيجه عملكرد ريه‌اي دچار اختلال مي‌شود .

مدير گروه بهداشت حرفه‌اي مركز بهداشت خراسان رضوي گفت: آزبست يا پنبه نسوز ماده‌اي است كه در صنايع مختلف كاربرد دارد لذا صرفا ايجاد آلودگي براي افرادي كه مستقيم با آن سر و كار دارند نيست بلكه افرادي كه به صورت غيرمستقيم يا در مجاورت ماده هستند نيز در خطر شديد قرار دارند.

او گفت: اصولا براي هر عامل زيان‌آوري كه سلامت را تهديد مي‌كنند نخستين مكانيسم برخورد، حذف ماده زيان‌آور و در صورت عدم توان تحقق آن در مرحله بعدي مهار و كنترل آن ماده است.

وي بيان كرد: در صورتي كه قادر به انجام دو مرحله قبل نباشيم در مرحله سوم بايد خودمان را در مقابل ماده زيان‌آور مقاوم كنيم.

اين مسوول با اشاره به اينكه در رابطه با آزبست همه كشورهاي دنيا به دنبال حذف آن از طريق جايگزيني ماده ديگر هستند گفت: اما در حال حاضر حذف آن از همه صنايع امكانپذير نيست اما برخي جايگزينها مانند فايبر گلاس، اسلگ وول(‪ (slag wool‬و يا راك وول (‪ (rock wool‬در تعدادي از صنايع مي تواند بخشي از ويژگيهاي آزبست را دارا است.

معاون محيط انساني سازمان حفاظت از محيط زيست به ايرنا گفت: با توجه به اثرات زيان‌آور آزبست و صدمات انساني آن، در تمامي صنايع دنيا هم‌اينك انواعي از آزبست كه سرطان زا بودن آنها اثبات شده كاملا از چرخه توليد حذف شده‌اند.

دكتر حسن اصيليان اظهار داشت: بنابراين حذف اين ماده از جمله اصول اساسي در سازمان حفاظت محيط زيست مي‌باشد و در اين راستا اقدامات لازم انجام شده است.

مدير گروه بهداشت حرفه‌اي مركز بهداشت خراسان رضوي گفت: سياستهاي كلان كشور در قالب دستورالعمل به ما اعلام مي‌شود لذا در صورتي كه بخشنامه‌اي مبني بر حذف آزبست در صنايعي كه جايگزين لازم را پيدا كرده‌اند دريافت كنيم سريعا اقدام خواهيم كرد.

معاون سازمان محيط زيست نيز گفت: محيط زيست به تنهايي مي‌تواند در راستاي تعطيلي واحدهايي كه ماده اوليه تولداتشان آزبست است طبق قانون اقدام كند اما مراكز بهداشت در برخي موارد از جمله اين مورد قوانين خاص خود را براي پيگيري دارند.

وي افزود: قوانيني از جمله قانون ممنوعيت استفاده از آزبست براي مراكز بهداشت لازم‌الاجرا نيست و در اين خصوص ضعفهاي قانوني كاملا مشهود است.

او معتقد است در اين خصوص هماهنگي بيشتر دستگاههاي مرتبط و نيز وضع قوانيني كه خلاء آن براي دستگاههاي مرتبط در اين مورد احساس مي‌شود مي‌تواند روند ايجاد فضاي لازم براي سلامت جامعه را تسريع كند.

مدير گروه بهداشت حرفه‌اي خراسان رضوي در ادامه سخنان خود در رابطه با روش برخورد با عوامل تهديدزا گفت: در مرحله كنترل لازم است كه تماس با اين ماده تا حد امكان محدود شود و محيط كار با آزبست از جهات مختلف ايمن و نيز استفاده از وسايل حفاظت فردي براي كارگران عمومي شود.

وي با تاكيد بر اينكه مهمترين فاكتور در اين زمينه آموزش به كارگران است گفت: بروز علايم بعد از حداقل ‪ ۱۰‬تا ‪ ۱۵‬سال و گاها بعد از ‪ ۳۰‬سال از زمان مواجهه فرد با ماده معدني آزبست است.

او اظهار داشت: در برخي موارد مواجهه مكرر با آزبست موجب بروز بيماري مي‌شود اما در برخي موارد تنها يكبار مواجهه فرد را بعد از چند سال مبتلا مي‌كند.

موارد استفاده از آزبست
......................

ماده معدني آزبست در صنعت موارد استفاده متعددي دارد كه از جمله آن مي‌توان به تهيه محصولات نساجي نسوز، لباسهاي محافظ و مقاوم در برابر آتش سوزي، توليد ايرانيت و سقفهاي پيش‌ساخته از نوع الياف بلند آن اشاره كرد.