داخلي. فرهنگي. صنايع دستي. قاليبافي.
صنايع دستي خراسان جنوبي از ديرباز با زندگي مردم اين استان عجين شده و خالقان اين آثار به صورتي زيبا و هنرمندانه ظرافت، زيبايي و هنر را در تار و پود زندگي مردم تنيدهاند.
به گزارش خبرگزاري جمهوري اسلامي نمونهاي از اين آثار كه در اين منطقه توسط هنرمندان و صنعتگران محلي خلق ميشود قالي و قاليچه است كه از گذشته دور شهرت داشته است.
هنر قالي و قاليچه بافي با توجه به منابع مكتوب جغرافيدانان سابقه تاريخي اين منطقه را در توليد فرش حداقل تا قرون اوليه اسلامي عقب ميبرد.
قاليچه نيز همانند قالي، زيرانداز دستبافي است كه قدمت آن به لحاظ نياز اجتماعي جوامع بشري، امكان سريع بافت و نقل و انتقال آن به قبل از توليد قالي برميگردد.
شركت شرق بيرجند از بزرگترين توليدكنندگان فرش در منطقه است كه آن را ميتوان قديميترين شركت خصوصي ايراني در تهيه قالي معرفي كرد كه تاريخ تاسيس آن به سال ۱۳۰۸برميگردد.
براساس برخي مطالعات انجام شده ميتوان سابقه حداقل ۲۰۰سال رابراي قالي بيرجند قايل بود و احتمالا سابقه قاليبافي در برخي روستاهاي بيرجند به مراتب بيشتر از آن ميباشد.
وضعيت قاليبافي در بيرجند طي ۱۰۰سال اخير به سه دوره تقسيم ميشود.
در اين ارتباط سالهاي قبل از ۱۳۰۰هجري قمري تا ۱۳۰۰هجري شمسي دوران بافت قالي خوب و ممتاز منطقه است كه نمونههايي از آنها باقي مانده است.
سالهاي ۱۳۰۰تا ۱۳۲۲هجري شمسي كه در اين دوره بخاطر وقوع جنگهاي بينالمللي اول و دوم به ويژه عواقب حاصل از آنها به رغم توليدات نسبتا خوب مناطقي همچون مود و بيرجند، ركورد و آشفتگي در وضع صادرات و فروش فرش بوجود آمد كه خود زمينه مناسبي براي تحولات آتي بود.
از ابتداي سالهاي دهه ۱۳۳۰هجري شمسي نيز دوران شكوفايي و تجديد حيات فرش بيرجند آغاز شد.
با آغاز فعاليت توليدكنندگان و بافندگان زبده ازجمله عزيز محمد زهرايي، دكترعبدالعلي احمدي، عبدالمجيد جمشيدي و غلامحسين كاميابي، قالي اين منطقه شهرت گذشته خود را بازيافت و توانست موقعيت نسبتا مناسبي در اروپا و حتي آمريكا براي خود مهيا سازد.
دراين ميان حاج حسين اميني از تجار و توليدكنندگان باسابقه بيرجند بيش از همه در شهرت جهاني فرش بيرجند همت گماشت به نحوي كه قاليهاي مرغوب وي تا مدتها به عنوان بافتههاي خوب بيرجند شناخته ميشد.
در ميان فرشهاي كاخ گلستان نيز يك قطعه فرش نفيس در اندازه ۵/۴۲در ۱۰/۸۰متر ديده ميشود كه تار و پودش از نخ و پنبه و پرزهاي آن از پشم است كه در سال ۱۲۶۵قمري در بيرجند بافته شده است.
نقشههاي سعدي، ريزهماهي، لچك ترنج و پنج متن، نقش بته، پرطاووسي، خشتي كله اسبي، جوشقان، گل فرنگ و خوشه انگوري از جمله نقشههاي رايج قالي در اين خطه است.
همچنين از نقشههاي رايج قاليچه، نقشههاي اقتباسي، مرغي، ابري، قابي، طاووسي خور، كشميري بزرگ، شتري، پلنگي، گوزني، محرابي، پادراز و مرغ خوابيده را ميتوان نام برد.
كارگاه(دستگاه يا دار)، متعلقات دار، گوه، پاكي ياكارد، قيچي يا مقراض پرزگير يا سركش، دفتين يا شانه، پيشكار، سوهان، نقشه يا طرح و تنگ ازجمله وسايل مورد نياز براي بافت قالي و قاليچه بوده است.
از مراكز مهم بافت قالي در خراسان جنوبي ميتوان به درخش، بشرويه، آيسك، سه قلعه، مود، چاج، آسيابان، سربيشه، خوسف، القار، باغستان، كوشكك، خسرو آباد، نهارجان، فورخاص و سرچاه اشاره كرد.
به گفته يك پژوهشگر فوق ليسانس صنايع دستي در بيرجند، امروز وضعيت قالي بافي در اين منطقه بر اثر تلاش برخي مراكز قاليبافي و افزايش آگاهي نسبي درباره ارزش كيفي فرش تا حدي فرق كرده ولي تا رسيدن به معيارهاي مطلوبي كه اين فرش طي دهههاي اوليه قرن حاضر داراي آن بود، راهي طولاني در پيش است.
همتا سادات موسوي به خبرگزاري جمهوري اسلامي گفت: براي بازيافتن ويژگي هاي فرشهاي با ارزش گذشته نياز به بررسي نمونههايي از فرش است.
وي افزود: گرچه عمده توليدات گذشته بيرجند زيرسايه فرشهاي با ارزش مود و درخش كه ارزش صادراتي داشته از منطقه خارج شده در عين حال ميتوان از نمونههاي اندكي از فرش كه در موزهها و يا مساجد و برخي منازل مردم يافت ميشود تا حدودي به ويژگي اين فرشها پي برد.
او گفت: ويژگيهاي فرش بيرجند نظير تمام فرشهاي خوب ايراني، استفاده از جنس و رنگ خوب و رنگهاي عمدتا گياهي و پشمهاي محلي و بافت و ساختار عالي بوده است.
وي افزود: براي آنكه فرش شهرتي جهاني يابد لازم نيست كه داراي طرحها و نقوش متعدد باشد بطوري كه برخي شهرها و مراكز قاليبافي شهرت خود را مديون يك طرح و نقشه خاص ميدانند و برخي مراكز بدون توجه به نوع بافت و ظرافت و يا درشتي كار خود، طرحهايي را وارد فرش خود كردهاند كه اصلا موفق نبودهاند اين كارشناس اظهار داشت: ترديدي نيست كه تمام مناطق قاليبافي كه شهرتي يافتهاند داراي نوعي فرش با هويتي بومي و سنتي بودهاند.
وي گفت: به نظر ميرسد نقش فرشها در شروع قاليبافي بيرجند نقشه هراتي بوده است كه اندكي بعد در اثر جايگيري ترنج، نقش سعدي هراتي يا خرده ماهي جايگزين نقشه هراتي ميشود.
او افزود: فرشهاي نقشه سعدي نوعي لچك ترنج است كه زمينه اسليمي با نگارههاي پركار عباسي دارد و يا نقش هراتي ترنج زيباي دايره شكلي را در ميان ميگيرد.
وي گفت: نمونه بسيار زيبايي از اين فرش در موزه فرش ايران وجود دارد كه رج شمار آن ۶۰گره و مربوط به اواخر سده ۱۳قمري است.
كارشناسان صنايع دستي هم معتقدند صنايع دستي در طول دوران زندگي تحت تاثير پيرايهها اصالت خود را از دست داده لذا براي احيا اين صنايع بايد هنرها و نقشهاي اصيل سنتي شناسايي و مستندسازي شود.
به گفته آنان، بطور مثال اگر در نقشها و طرحهاي قاليبافي در چند ساله اخير با تشكيل تعاونيهاي روستايي كار حمايتي انجام شده بايد در كنار آن حمايت معنوي نيز صورت گيرد.
آنان مستندسازي نقشها و طرحهاي اصيل قديمي و برگرداندن قاليهاي امروزي به همان نقشهاي قديمي را نوعي حمايت معنوي ذكر كرده و تاكيد دارند محقق شدن اين امر نياز به همكاري همهجانبه دارد.
همچنين شناسايي استادكاراني كه در زمينه هنرهاي صنايع دستي مهارت دارند براي آموزش طرحها و نقشها به نسل جوان از ديگر حمايتها است.
اين كارشناسان تشكيل تعاونيهاي تخصصي براي رشتههاي مختلف صنايع دستي به منظور آسان كردن توليد از نظر اقتصادي و ايجاد اشتغال را نيز ضروري دانستند.
به گفته آنان صنايع دستي بخاطر ابزار ابتدايي و نيروي كار دستي قابل رقابت با ماشينهاي صنعتي نيست لذا اگر صنايع دستي با تشكلهاي تعاوني و تهيه مواد اوليه يا سوبسيددار از سوي دولت حمايت نشود هرگز نميتواند با تكنولوژي ماشيني امروزي رقابت كند.
معرفي درست صنايع دستي و توليدات آن در كشور و جهان از طريق نمايشگاهها ميتواند بخشي از صادرات غيرنفتي كشور را تشكيل دهد. ك/۴
