داخلي. اجتماعي. صنايع دستي.
طرح و نقوش نمد تركمني از بينظيرترين نقوش از جهات تنوع و تعدد در هنرهاي سنتي كشور به شمار ميرود.
نمد تركمن از انواع مهم و معروف نمد ايراني بوده كه در تركمن صحرا به ان "كچه" گفته ميشود.
تركمنها به نمدمالي "كچه باسماق "مي گويند و آن را بمنظور پوشش اسب، زين و پوشاندن ديوارهاي آلاچيق استفاده ميكنند.
در گلستان اقوام مختلف هريك فرهنگ، آداب و رسوم و صنايع دستي خاص خود را داشته و ابداعكننده و ادامهدهنده حيات بسياري ازصنايع دستي منطقه و كشور هستند.
نمد سادهترين نوع فرش است كه ساخت آن نسبتا آسان بوده و نياز به دستگاه خاصي براي توليد آن نيست و بيشتر با دستان تواناي نمدمال تهيه ميشود.
اين نوع فرش در بسياري از نقاط كشور و از جمله استان گلستان توليد مي شود. در اين استان دو نوع نمد متفاوت توليد و بعبارتي ماليده ميشود كه بيشترين وجه تمايز آنها نقوش انداخته شده روي آن است.
صنايع دستي، كه هر يك با حفظ طرحهاي اصيل و با الهام از طبيعت همچنان در اين منطقه از كشور و شايد نقاطي ديگر رواج دارد و نمدمالي از جمله اين صنايع دستي زيبا و ساده است كه در گلستان درقالب نمد مالي تركمن و نمد مالي كوهستان توليد ميشود.
به گفته جعفر خاندوزي كه در زمينه نمدمالي در گلستان تحقيقاتي انجام داده است، دليل اينكه صرفا نمدمالي در اين دو ناحيه انجام ميشود بدليل عواملي نظير سردسير بودن منطقه زيست و نگهداري گوسفندان است.
كچههاي تيره براي فرش كردن كف وديواره آلاچيق نيز به كار ميرود و اين نوع گاهي داراي نقشهاي تزييني نيز ميباشد.
خاندوزي ميگويد: بهترين نمد تركمن مربوط به قوم يموت است و هماكنون نيز بيشتر در مناطق يموتنشين رواج دارد زيرا پرورش و نگهداري گوسفندان نيز در اين خانوادهها مرسوم است.
در گذشته نمدمالي در شهرهاي گنبدكاووس، كلاله، گميشان وبرخي روستاهاي تركمننشين نيز رواج داشت.
بدليل اينكه توليد نمد نياز به قدرت بدني فراوان دارد در بيشتر نقاط ايران نمدمالي توسط مردان انجام ميشود اما نمد تركمن را صرفا زنان توليد مي كنند.
نمدمالي كوهستان بيشتر در روستاهاي كوهستاني شهرستانهاي گرگان، راميان عليآبادكتول و مينودشت رواج داشته و در اين مناطق به نمد "لمد" گفته ميشود.
شيوه نمدمالي درمناطق مختلف و از ادوار گذشته تاكنون تغييري نكرده و شامل مراحل جور كردن پشم، تهيه قالب، حلاجي پشم، رنگرزي و نقش زني است.
در اين زمينه دانشنامه گلستان مينويسد كه ماده اوليه نمد پشم گوسفند است و درواقع در نمدمالي از خاصيت طبيعي پشم استفاده ميشود و به عبارتي نمد نسج نابافتهاي است كه با ايجاد فشار، رطوبت، حرارت، متراكم شدن پشم وكرك واز طريق ورز دادن توليد ميشود ودر اين زمينه از دار استفاده نشده و تار وپودي در آن به كار نميرود.
معمولا نمدمالان فعاليت خود را از اوايل فروردين ماه آغاز كرده و در اواخر مهرماه خاتمه ميدهند و بهترين پشم در كار نمدمالي پشم شش ماهه اول سال يا بهاره گوسفند است.
براي تهيه زمينه نمد بيشتر از رنگهاي طبيعي پشم و براي نقوش از پشم- هاي رنگ شده استفاده ميشود و در كارگاه از قالبهاي حصيري يا چيق بكار برده ميشود.
قطع واندازه توليدات نمدي استاندارد نيست و بستگي به درخواست متقاضي دارد و نمدتركمني به شكل منحني است و نحوه اندازهگيري آن به وسيله وجب دست كه در تركمني به "قاريش" معروف است انجام ميگيرد.
ني تنها ابزار نمدمالي است و بدون در اختيار داشتن آن عمل نمدمالي غيرممكن بوده اما درحال حاضر نمدمالان كوهستان به جاي حصير از كيسههاي پلاستيكي استفاده ميكنند.
تهيه يك قطعه نمد معمولا يكروزه انجام ميشود و نمدمالان بيشتر بصورت دو نفره كار ميكنند.
در مراحل تهيه آن صبح تا ظهر به حلاجي پشمها ميگذرد و بعداز ظهر كار اصلي شروع ميشود و نمدمال پشم جور شده را توسط شانه، كمان و هشته حلاجي كرده تا به طور كامل آماده ماليدن شود هرچند در بعضي از مناطق به حلاجي با دست آن پرداخته و يا به كارگاههاي پشم ريسي ميدهند.
همچنين روش ديگر حلاجي و پشم زني، روش ماشيني و صنعتي است كه توسط ماشينهاي مخصوص انجام ميشود.
ماده اصلي نمد، پشم گوسفند است كه رنگهاي طبيعي آن مانند سفيد، قهوهاي، سياه يا تركيبي از آنها است كه براي زمينه و مقداري نيز به عنوان پشم رنگ شده مورد استفاده قرار ميگيرد.
در زمينه نقش زني مناطق تركمننشين و فارسنشين گلستان در يك ويژگي مشتركند و آن اينكه نقوش نمدي را به طور ذهني بر روي قالب نمد اجرا مي- كنند و اين نقوش مانند گنجينهاي از پيشينيان سينه به سينه به ارث رسيده است.
از سوي ديگر طرح و نقش نمد برخلاف دست بافتههايي چون قالي، گليم و پلاس كه به صورت تصوري در باطن و ضمير هنرمند وجود دارد، به واسطه فتيلههاي رنگي كه از قبل آماده شده بر روي قالب نمد طراحي ميشود.
دربرخي ازموارد اين نقوش براساس ايل، منطقه جغرافيايي و نوع نگاه زنان هنرمندان به دنياي پيرامون خود متغير است.
نقوش عمده در ميان ايل يموت شامل "بوستاني، آلاجه، قوچق، امزگ، ساري ايچيان (عقرب) گل، كچه نقش، تيرانا، گزرمن، توينك نقش، ديهگزي (چشم شتر)، بستان نقش، دورت امزگ، تاريم نقش" بوده و نيز طرح قوچ كه در بيشتر دست بافتههاي تركمن كاربرد دارد كه يكي از اصليترين طرحهاي نمد ميباشد.
در ماليدن نمد از ابزاري چون قالب نمد، كمان حلاجي، چاقو وچخماق استفاده ميشود و پشم و آب و صابون نيز موارد اوليه آن بشمار ميرود و هشته نيز ابزاري شبيه گوشت كوب است كه جهت حلاجي پشم با كمان به كار ميرود.
نمد در گلستان علاوه بر كاربردهايي چون زيرانداز و فرش بعنوان جل اسب (زيرزين)، خورجين، پادري، پوشش آلاچيق، تن پوش چوپانان و سجاده كاربرد دارد.
امروزه تكنولوژي و صنعت پيشرفته در تسهيل كار نمدمالي دخيل شده و دستگاهي توليد گرديده كه در ميزان وقت مصرفي براي امر نمدمالي صرفهجويي كرده و هنرمندان با راحتي و حداقل زمان ميتوانند نمدمالي را انجام دهند هرچند تنها مالش نمد بوسيله دستگاه انجام شده و مراحل ديگر توسط نمدمال انجام ميگيرد.ك ۴
