داخلي. اجتماعي. ميراث فرهنگي. صفويه.
* بقعه شيخ حيدر مشگينشهر *
بناي برج مانند مقبره شيخ حيدر در شهرستان مشگين شهر در باغي سرسبز در نزديكي گورستان قديمي شهر واقع شده است. به گزارش خبرنگار ايرنا مورخان بناي اين اثر تاريخي را به شيخ حيدر پدر شاه اسماعيل اول منسوب ميدانند.
نماي خارجي بنا به شكل برج بلند استوانهاي به ارتفاع ۱۸متر و به قطر ۱۰/۵متر است كه در چهار سوي آن نماي درگاه مانندي با تزيينات تعبيه شده است.
* پلهاي تاريخي اردبيل ، مظهري از معماري با ارزش و كهن منطقه * پلهاي قديمي بر روي رودخانههاي شهرستان اردبيل نمونههايي از معماري كهن و ارزشمند اين ديار را به نمايش گذاشتهاند كه اغلب به دوران صفويه مربوط هستند. به نوشته منابع تاريخي قرنها قبل نهرها و رودخانههاي متعددي در درون شهر اردبيل وجود داشته كه به موازات گسترش زندگي صنعتي و تغييرات اقليمي اكنون از بسياري از اين آبهاي روان خبري نيست.
پيتر دلاواله، جهانگرد ايتاليايي در سفرنامه خود مينويسد: در شهر اردبيل نهرهاي فراواني جاري است كه ظاهرا از رودخانهاي كه از كوه سبلان سرچشمه مي گيرد منشعب ميشوند و بهاين دليل اردبيل به شهر ونيز ايتاليا بيشباهت نيست.
بسياري از پلهاي تاريخي فعلي اردبيل در دوران صفويه و بر روي پايههاي سنگي بسيار قديمي بنا شدهاند.
رودخانه بالخلو كه شهر اردبيل را به دو بخش شمالي و جنوبي تقسيم ميكند شش پل ارزشمند قديمي به نامهاي زاغالان، يدي گوز، ابراهيمآباد، يعقوبيه، سيد آباد و نادري را هنوز به يادگار دارد.
پل ساميان بر روي رودخانه قره سو ، پلهاي سه گانه دوجاق ، پل روستاي كلخوران ، پل نير ، كورپي قولاغي ، گيلانده و شهرچاي از ديگر پلهاي تاريخي در محدوده شهرستان اردبيل هستند.
پايههاي اين پلها كه بر روي زمينهاي آبرفتي نه چندان مقاوم بنا شدهاند قرنهاست كه فشارهاي ناشي از زلزلهها، طوفانها و سيلهاي ويرانگر را تحمل كرده و همچنان پيكره تنومند اين پلها را استوار نگهداشتهاند.
در دنياي كنوني كه گاه و بيگاه خبرهايي از فرو ريختن پلهاي ساخته شده با فن آوري جديد دربرخي كشورها و كشته و زخمي شدن دهها نفر براثر اينگونه حوادث شنيده ميشود راز و رمز موجود درساخت پلهاي باستاني اردبيل كه آنها را در مقابل حوادث طبيعي و آمد و رفتهاي مكرر انساني چند صد ساله تحمل پذير كرده است ، هنوز ناشناخته ميباشد.
* كارونسراي قانلي بولاغ مشگين شهر *
كاروانسراي قديمي قانلي بولاغ برجاي مانده از دوران صفويه در بخش ارشق شهرستان مشگين شهر قرار دارد كه در زميني به مساحت يك هزار و ۶۰۰متر مربع در زمان شاه عباس صفوي ساخته شده و شامل تالارهاي مستطيل شكل جهت نگهداري چهارپايان و اتاقهاي كوچك براي استراحت مسافران است.
در ساخت اين بنا از سنگ، آهك و آجرهاي با ابعاد ۲۰در ۲۰استفاده شده است و اسكلت بندي اصلي اين كاروانسرا پابرجاست و با بازسازي آن ميتوان دوباره زنگ كاروانها را با گوش جان احساس كرد.
* مقبره امام زاده سيد سليمان در مشگين شهر *
مقبره امام زاده سيد سليمان در دهستان فخرآباد از توابع مشگين شهر قرار دارد.
به گزارش خبرنگار ايرنا اين بنا در زمان حكومت قاجاريان در سال ۱۲۴۳ هجري قمري ساخته شده و بناي اوليه آن نيز به دوران صفويه مربوط ميشود.
گنبد و سنگهاي ازارهاي اين بنا توسط دفتر سازمان ملي حفظ آثار باستاني و ميراث فرهنگي مشگين شهر طي دهه ۱۳۶۰تا ۱۳۷۰ترميم شده است.
در اين مقبره تعداد زيادي ظروف بسيار قديمي و چندين كتاب خطي نگهداري ميشود كه نسخه دست نويس شاهنامه حكيم فردوسي از جمله آنهاست.
داخل گنبد به وسيله هشت طاقچه تزيين شده و روي گنبد نيز با اسم جلاله الله و نام مبارك علي (ع) حك شده است و اشكال هندسي كاشي كاري شده نيز روي آن به چشم ميخورد.
بر اساس تحقيقات انجام شده توسط يك موسسه فرهنگي در خراسان اين امام زاده فرزند بلافصل امام موسي كاظم (ع) است كه ابتدا در بلخ سكونت داشته و پس از تسلط حكومت بنياميه به شيراز مهاجرت كرده است.
بر اساس اين تحقيق اين امام زاده مدتها بعد به دليل شهادت پسر عمويش به نام عباس در آذربايجان و زيارت مرقد او عازم اين ديار ميشود و بنا به خواهش اهالي در همين مكان ميماند.
* محوطه شهيد گاه بقعه شيخ صفيالدين *
محوطه شهيدگاه در جنب مجموعه بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي داراي سنگ قبرهايي متعلق به شهيدان جنگ چالدران و ديگر جنگهاي تاريخي مهم دوران صفويه از قرن هشتم تا دوازدهم هجري قمري است.
به گزارش خبرنگار ايرنا اين محوطه محل دفن شهيدان جنگ شاه اسماعيل صفوي با قواي عثماني ميباشد كه در ضلع جنوبي مجموعه تاريخي بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي در ميدان عالي قاپوي اردبيل قرار گرفته است.
پس از انقراض سلسله صفويه اين قبرستان مورد بيمهري و بيتوجهي قرار گرفت و با تبديل به گورستان عمومي تعداد زيادي از قبور تاريخي در اين مكان تخريب شد و از بين رفت اما در سالهاي پس از پيروزي انقلاب اسلامي از آن حفاظت ميشود.
* هنر شعر در دوران صفويه *
بهگفته صاحبنظران ، هنر شعر در اردبيل در دوره صفويه كه مرثيهسرايي به خاطر علاقه شديد قلبي مردم اين ديار به ائمه اطهار و خاندان عصمت و طهارت (ع) در ادبيات منطقه مطرح شد، به اوج درخشش خود رسيد.
به گزارش خبرنگار ايرنا از آن هنگام بود كه دهها نفر از عندليبان ديار شيخ صفي با نظمي روان و دلنشين به توصيف حماسه حسيني و مدح و منقبت و ذكر مصائب ائمه معصومين (ع) پرداختند.
كارشناسان معتقدند: سرودههاي حماسي برخي از مرثيه سرايان معاصر اردبيلي بهعنوان شاهكارهايي از فرهنگ تشيع در نوع خود كم نظير ميباشند.
در تاريخ ايران مرثيهسرايان اردبيلي بيشك نقش ارزنده و گرانسنگي در روايت حماسه بزرگ عاشورا و انتقال آن به نسلهاي امروزي داشتهاند.
امروز نيز اشعار مرثيه سرايان بهنام اردبيلي كه با هنرنمايي مداحان اهل بيت (ع) به شكلي دلپذير و تاثير گذار ارايه ميگردد نقش بهسزايي در رونق عزاداريهاي محرم در مناطق آذرينشين و ساير نقاط كشور دارد.
به نوشته مورخان معتبر، مردم اردبيل به عنوان يكي از پيشگامان پذيرش دين اسلام، به خاندان عصمت و طهارت عشق ورزيده و اديبان خوش قريحه منطقه از آن زمان مدح و منقبت چهارده معصوم (ع) را به نظم و نثر كشيدهاند.
تعدادي زيادي از بنيانگذاران و پادشاهان سلسله صفويه از جمله خود شيخ صفيالدين و نيز شاه اسماعيل اول شاعر بودند كه از آنان ديوانهايي به يادگار مانده است.
* كتابهاي ارزشمند بقعه و تحول عظيم در كتاب طي دوران صفويه * كتابخانه مجموعه بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي داراي كتب بسيار ارزشمندي بود كه در جريان هجوم ارتش روسيه به ايران ژنرال پاسكوويچ در سال ۱۸۲۸ ميلادي بخش بزرگي از كتب و آثار تاريخي موجود در بفعه شيخصفيالدين اردبيلي را غارت و به روسيه منتقل كرد.
به گفته صاحبنطران ۲۰۰سال قبل از اختراع صنعت چاپ كتابخانه مجموعه بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي داراي كتابهاي بسيار ارزشمند در زمينههاي گوناگون فقهي ، علمي ، ادبي و تاريخي بوده است.
سرپرست معاونت سرمايهگذاري ، امور فرهنگي و ارتباطات سازمان ميراث فرهنگي اردبيل دراين زمينه ميگويد: موضوع كتابت و نگارگري در دوره صفويه چه از لحاظ فن كتابت، توليد كاغذ و صحافي و چه از بابت استفاده از خطاطان و نقاشان برجسته اهميت فوقالعادهاي يافت.
عبداللهي در گفت و گو با خبرنگار ايرنا افزود: زيبايي ظاهري و ماندگاري كتابهاي تاليف شده در اين دوره و مصالحي كه در آنها به كار گرفته شده بود بسيار با اهميت بودند.
او گفت: در زمينه بافت پارچههاي گوناگون نيز كارگاههاي متعددي در دوره صفويه در ايران به وجود آمد و در زمينه بافت پارچههايي با نقش و نگارها و رنگرزي زيبا تحولي عظيم در كشور ايجاد شد.
وي افزود: در زمينه بافت قالي هم همين بس كه قالي مشهور و زيباي اردبيل يا به عبارتي قالي بقعه شيخ صفي مقطعي بخش مهمي از تاريخ قالي را به خود اختصاص داد.
* چيني خانه بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي *
تخمين زده ميشود بيش از ۸۰۰قطعه چيني نفيس از چيني خانه بقعه شيخ صفي الدين توسط روسها به روسيه منتقل شده است.
به گزارش خبرنگار ايرنا اين اشياي تاريخي در زمان جنگهاي ايران و روس و اشغال يك هفتهاي اردبيل توسط سربازان روسيه تزاري به غارت رفته است.
از دهها قطعه چيني بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي هم اكنون تعداد اندكي باقي مانده است.
اين ظروف مجموعه چينيهايي بودند كه از سوي امپراطور چين به شاه عباس صفوي اهدا شده و وي آنها را به بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي وقف كرده بود.
اين ظروف كه ممهور به مهر وقفيه شاه عباس صفوي بود تا زمان غارت در مجموعه چيني خانه بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي نگهداري ميشد.
* رواج قهوهخانهها براي تقويت روابط اجتماعي در دوران صفويه * براساس مستندات تاريخي پيدايش اولين قهوهخانهها در ايران به زمان حكومت صفويه مربوط ميشود و اردبيل بهعنوان خاستگاه اجداد اين سلسله همواره از شهرهاي مهم ايران در زمينه داشتن چنين مكانهايي براي پذيرايي از مردان بوده است.
در دوره صفويه قهوه و قليان عرضه ميشد و در زمان قاجاريه هم نوشيدن چاي و كشيدن قليان و چپق در اين مكانها رواج يافت.
در اين دوره شاهنامه خواني ، اسكندرنامه خواني ، شرح جنگهاي حضرت علي (ع) مداحي و نقل بعضياز قصهها و افسانههاي محلي در قهوهخانههاي اردبيل رايج بوده است.
* ظهور علماي ارزشمند در دوره صفويه *
علماي ارزشمندي در دوره صفويه به لحاظ اهميت و توجه ويژه اين سلسله به مذهب تشيع در ايران ظهور يافته و خدمات ارزندهاي در زمينههاي ديني ، فقهي و علمي انجام دادند.
به گزارش خبرنگار ايرنا آيت الله مقدس اردبيلي و چند عالم بزرگ ديگر در اين دوره پا به عرصه زندگاني گذاشته و تاليفات و آثار گرانبهايي از خود به يادگار گذاشتند.
علاوه بر كارهاي بسيار ارزشمند سلسله صفويه در زمينههاي گوناگون نبايد اصليترين خدمت آنان يعني تقويت عشق و علاقه قلبي مردم ايران به ائمه اطهار (ع) را از ياد برد و بيجهت نيست كه مقام معظم رهبري در بازديدشان از مجموعه بقعه شيخ صفيالدين اردبيلي جملهاي با اين مضمون در دفتر يادداشت اين بقعه نگاشتهاند: يادگار اصلي صفويه عشق و ايمان قلبي مردم به اهل بيت (ع) است.
* ساير خدمات سلسله صفويه *
داشتن ارتش مقتدر، امور ديوانخانه منسجم و روابط سياست خارجي مناسب و برنامه ريزي شده از ويژگيهاي حكومت صفويه هستند.
معاونت سرمايهگذاري ، امور فرهنگي و ارتباطات سازمان ميراث فرهنگي استان اردبيل ميگويد: معروف است كه ميگويند براي اولين بار پوشش بيمه جادهاي در ايران در دوره صفويه اتفاق افتاده است.
عبداللهي در گفت و گو با خبرنگار ايرنا افزود: نطفه سياسي حكومت صفويه به نفوذ مذهبي و معنوي شيخ صفيالدين اردبيلي جد سلاطين صفوي بر ميگردد.
او گفت: بعد از مرگ اين شيخ مقبره او به يك مركز ايدئولوژيك تبديل شد و مريدان شيخ صفي نسبت به اين مجموعه علاقه و احترام ويژهاي نشان دادند و به تدريج اين نفوذ رشد و توسعه يافت.
به گفته او، تيمور لنگ كه در شيعه كشي مشهور بود در بازگشت از قسطنطنيه آوازه خاندان صفوي را ميشنود و براي ديدن بقعه شيخ صفي به اردبيل ميآيد، مواجهه خاندان شيخ صفي با تيمور لنگ آنچنان حساب شده و با درك اتفاق ميافتد كه تيمور از تخريب بقعه خودداري و حتي تعدادي از اسيران را ميبخشد و همان اسيران در آينده هسته اصلي لشكريان قزل باش را تشكيل ميدهند.
شاه اسماعيل اول ۱۷۲سال پس از وفات شيخ صفيالدين اردبيلي بطور رسمي موضوع تشكيل حكومت صفويه را مطرح و با دقت نظر كامل مركزيت حكومت را شهر تبريز انتخاب ميكند كه همين موضوع باعث ميشود كه باوجود تخريب دارالعماره به دست عثمانيان، حكومت صفويه از بين نرود چرا كه شاه اسماعيل بطور مجدد از بقعه شيخ صفي حكومت را ادامه ميدهد.
بعداز شاه اسماعيل اول به ترتيب شاه طهماسب اول ، شاه صفي ، شاه عباس، عباس ثاني و ... به تخت مينشينند و شاه سلطان حسين به عنوان آخرين پادشاه اين سلسله حكومت را در دست ميگيرد و سلسله صفويه سرانجام پس از ۲۵۰سال حكومت را به سلسله افشاريه ميسپارد.
به گفته عبداللهي به دليل رواج يافتن نوعي رسم غلط از دوران مغول كه در حمله آنان به شهرها اجساد بزرگان را از مقابر درميآوردند و به آنان توهين ميكردند در دوره صفويه پادشاهان صفوي به غير از شاه اسماعيل اول و خود شيخ صفيالدين كه بطور مستند قبر آنان در بقعه شيخ صفيالدين قرار دارد محل دفن بقيه پادشاهان صفوي نامشخص است.
وي گفت: براي مثال تعدادي از گفتهها قبر شاه عباس را در قزوين، قم، اردبيل، فرح آباد ساري ، مشهد و يا بغداد ميدانند.ك/۴
