داخلي. فرهنگي. موسيقي.
از : نيكنام خشنودي
استاد فرهاد فخرالديني متولد سال ۱۳۱۶هجري شمسي در تبريز است ، پدرش از اديبان صاحب نام بود و اين موضوع باعث شد كه فرهاد نيز به امور هنري و به ويژه موسيقي گرايش پيدا كند.
فرهاد از پنج سالگي آموختن موسيقي را آغاز كرد ، دوره رديفهاي موسيقي را زير نظر استاد احمد مهاجر آموخت و بعد از مدتي نزد استاد ابوالحسن صبا رفت و نوازندگي ويولن را به عنوان ساز تخصصي خود انتخاب كرد.از دوستان نزديك او كه در كلاس صبا با هم همكلاس بودند ميتوان به علي تجويدي اشاره كرد.
فخرالديني مدتي بعد وارد دورهعالي هنرستان موسيقي شد هنوز تحصيلاتش در اين هنرستان عالي به پايان نرسيده بود كه ازسوي رييس وقت هنرستان، استاد حسين دهلوي به تدريس در همان هنرستان دعوت شد، سال ۱۳۴۴همكاري با برنامه هاي مختلف راديو را نيز آغاز كرد و از سال ۱۳۵۲تا ۱۳۵۸رهبر اركستر بزرگ راديو و تلويزيون بود.
فخرالديني از سال ۱۳۴۷ساخت موسيقي فيلم را نيز با آهنگسازي براي فيلم سينمايي شوهر آهو خانم به كارگرداني داوود ملاپور آغاز كرد.
از ديگر آثار سينمايي او ميتوان به آهنگسازي فيلمهاي كمال الملك (علي حاتمي ،(۱۳۶۳گزارش يك قتل (محمدعلي نجفي ،(۱۳۶۵بوعلي سينا (كيهان رهگذار ،(۱۳۶۶پرستار شب (محمدعلي نجفي ،(۱۳۶۶روز باشكوه (كيانوش عياري ،(۱۳۶۷شاخههاي بيد (امرالله احمدجو ،(۱۳۶۷جستجوگر (محمد متوسلاني(۱۳۶۸ ساوالان ( يدالله صمدي ،(۱۳۶۸آپارتمان شماره ۱۳(يدالله صمدي ،(۱۳۶۹ملك خاتون (حسن محمدزاده ،(۱۳۶۹قرق (احمد هاشمي ،(۱۳۷۰زندان ديو (حسن محمدزاده ،(۱۳۷۱آدم برفي (داود ميرباقري ،(۱۳۷۳مسافر ري (داود ميرباقري ،(۱۳۷۹وعده ديدار (جمال شورجه (۱۳۸۳اشاره كرد.
با وجودي كه در آثار او از سازبندي غربي استفاده ميشود اما اثر هويت ايراني خود رابه خوبي نشان ميدهد و طعم و رنگ ايراني و پرداختن به حماسه ايراني در آثار فخر الديني به خوبي احساس ميشود.
او با حمايت وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامي اركستر موسيقي ملي ايران را راه اندازي كرد.
در اركستر موسيقي ملي نيز از سازهاي غربي و ايراني استفاده ميشود و آثار هنرمندان و آهنگسازان ايراني به اجرا در ميآيد.
فرهاد فخرالديني تاكنون اجراهاي موفقي را همراه بااين اركستر انجام داده و استعدادهاي فراواني را به موسيقي ايراني شناسانده استالبته فخرالديني، در طول زندگي هنري خويش به جز آهنگسازي، به امور پژوهشي نيز پرداخته است و در اين زمينه به بررسي ريتم در موسيقي قديم ايران علاقهمندي بيشتري نشان داده است.
اركستر موسيقي ملي ايران به رهبري فرهاد فخرالديني اكنون در شيراز در تدارك اجراي دوشب برنامه موسيقي است ، در اين برنامه ۱۴قطعه موسيقي اثر بزرگان موسيقي اين مرز و بوم به اجرا در ميآيد.
برگزاري برنامه هنري اين اركستر و حضور استاد فخرالديني در شيراز فرصتي دست داد تا نيكنام خشنودي خبرنگارايرنا گفت و گويي با رهبر اركستر موسيقي ملي ايران ترتيب دهد،در اين گفت و گو استاد فخر الديني به پرسشهاي خبرنگار ايرنا پاسخ داد.
** خبرنگار ايرنا:استادفخرالديني شمامتولد آذربايجان هستيد و آذربايجان به عنوان بخش مهمي از سرزمين هنرپرور ايران زمين نقش بيبديل در ترويج فرهنگ و موسيقي ايراني داشته است ، به عبارت ديگر نام آذربايجان تداعي كننده حماسه ، موسيقي و طبيعت پاك است ، درباره نوع موسيقي آذربايجان و تاثير آن بر فرهنگ ما توضيح دهيد.
*** فرهاد فخرالديني : آذربايجان بخشي از ايران عزيز است و مسلم است كه موسيقي آذربايجان هم بخشي از موسيقي ايران است،مقامات موسيقي مشترك داريم اسامي مقامات يكي است ، اختلاف جزيي هم هست ، منتهي به اقتضاي اقليم و به اقتضاي اينكه موسيقي در چه نقاطي از ايران پا بگيرد و رشد كند نحوه اين رشد متفاوت است.
موسيقي آذربايجان يك موسيقي پر تحرك است ، يعني پر از نشاط و تحرك است ، يك نوازنده آذربايجاني وقتي ساز عاشيقي را در دست ميگيرد و مينوازد به سمت بلندي هاوبهسمت آسمان نگاه ميكند ، به سمت كوههاي بلند نگاه ميكند.
موسيقي در آذربايجان حالت ناصح دارد، نصيحت ميكند كه چنان زندگي كنيم، چنين باشيم،واقعا هم همينطور است،در موسيقي عاشيقي آذربايجان نوازنده مثل يك مرشد زورخانه كه هر عيبي و نقصي از جوان ميديد وقتي آن جوان به زور خانهميآمد،وقتي پشت تنبك زورخانه قرار ميگرفت بااشعار خود نصيحت ميكرد، جوان را به راه راست هدايت ميكرد ، در موسيقي آذربايجان هم عاشيقها اين حالت را دارند.
آب و هوا،كوهها و طبيعت آذربايجان اقتضا ميكند كه اين نوع موسيقي داشته باشد ، در حاليكه موسيقي كه در كوير شكل گرفته در اتاقهاي خيلي كوچك رشد كرده است ، نگاه انسان اينجا بيشتر به سمت درون است تا به سمت طبيعت و برون، نوازنده خيلي درون گرا ميشود، حتي به ساز خيلي نزديك ميشود و ساز را به خود ميچسباند، ساز را چنان بغل ميكند مثل اينكه حرف دل خود را در دل ساز نهفته ميبيند و از آنجا ميخواهد صداي باطن خود را بشنود.
البتهنوع سازهم فرق ميكند، نوازنده آذري ساز رابرروي قلب خود ميگذارد، به تدريج اين كاسه ساز پايين ميآيد و براي آنكه بهتر در بغل قرار گيرد كاسه ساز را بزرگتر كرده اند، اما قبلا اين ساز در روي سينه قرار ميگرفته است.
نوازندههاي قديمي مثل آقا علي اكبر فراهاني وميرزا عبدالله، آقا حسين قلياينها هم ساز را برروي سينه ميگذاشتند و سازآنها شبيه ساز آذربايجاني بودهاست،نمي خواهم وارد جزئيات شوم و بگويم كدام اول بوده كدام دوم بوده، همه اينها متعلق به فرهنگ ما و متعلق به ايران است.
و من فرقي بين آنها قايل نيستم.
** خبرنگار ايرنا: در اغلب آثار شما روح حماسي موج ميزند ، در آهنگ سريال سربداران، در آهنگ سريال امام علي ما نوعي حماسه و حماسه گرايي را شاهدهستيم،اين حماسه سرايي بخشي ازحس ايراني بودن است ، شما حماسه ايراني بودن را چگونه وارد موسيقي ميكنيد و چطور آن را به تبلور ميرسانيد؟
*** فرهاد فخرالديني : بله، من وجود حماسه در موسيقيايراني را ميپذيرم و درباره موسيقي ايراني معتقدم كه حرفمان را بايد بااعتماد به نفس بيشتري بيان كنيم، حجب و حياي خاصي در موسيقي ايران است و البته پنهان است ، اين حجب با روحيه حماسي كه در ايران هست منطبق نيست، فكر ميكنم بايد مطلب موسيقي ايراني را با اطمينان و قوت و تاكيد بيشتر بيان كنيم ومن از جواني دنبال اين كار بودم ، از اين رو باعث شد كه حالت حماسي به آثار خود بدهم.
در موسيقي سربداران تمهاي اصلي را اگر با تمهاي سنگين اجرا كنيد ديگر ردپاي آن حماسه را نميبينيد،موسيقي باتمهاي سنگين خمود ميشود و ميبينيد كهديگر از حالت حماسي بيرون ميآيد،نظرم اين است كه موسيقي ماافتخار آميز است، موسيقي است كه در كنار بزرگاني مثل فردوسي و نظامي و حافظ و سعدي و ديگر مفاخر ما ريشه دارد ، بايد با اطمينان بيشتر آن را بيان كنيم.
با هرسازي ميشود اين حماسه را بيان كرد، البته بعضي سازها مثل سه تار عرفاني تر و ظريف تر هستند و نواي آن ترد و شكننده است، نميشود با خشونت با آن برخورد كرد، اما اگر موسيقي از دل يك اركستر بيرون آيد قابليتهاي سازهادرهم ميآميزد، تواناييهاي ساز نشان داده ميشود و حماسه در موسيقي شكل ميگيرد و بيان ميشود.
فردوسي كه حماسه سراي شعر ايران است فكر ميكنم فردوسي شايستگي اين را دارد كه از اركستر ملي آهنگ ويژهاي داشته باشد،آهنگي كه بهنام فردوسي ثبت شود، آهنگي كهنشان حماسه ايراني باشد.
من براي فردوسي در اركستر ملي چيزهايي نوشتهام،درباره فردوسي اگر فرصت بشود بايد كارهاي بزرگي انجام دهيم، در يك فرصت مناسب بر روي گزيدهاي از اشعار فردوسي آهنگسازي و اجرا خواهيم كرد.
** خبرنگار ايرنا:اركسترملي ايران دربرههاي كوتاهاز حضور استاد محمدرضا شجريان بهره مند بود، در اين برهه كار مشترك استاد شجريان با اركستر ملي آثار بديعي پديد آورد كه اين آثار هم در فرهنگ ايران زمين وهم در كارنامه اركستر موسيقي ملي ماندگار است، چرا اين همكاري ادامه پيدا نكرد و چرا اركستر موسيقي ملي از حضور اين استادان بيشتر استفاده نميكند؟
*** فرهاد فخرالديني : در آن برهه كه اركستر در حال شكلگيري بود ما از همكاري دوست خيلي عزيزم آقاي شجريان كه هنوز هم اين دوستي ادامه دارد بهرهمند شديم و اميد است كه همچنان بهرهمند باشيم ، آن زمان آقاي شجريان، آقاي تجويدي و آقاي فريدون مشيري همه دور هم بوديم، آقاي بيژن ترقي هم بود و تعدادي ديگر از دوستان را به خاطر اينكه اركستر راه بيفتد از آن ها خواستم كه بيايند، آنها هم استقبال كردند و اركستر شكل گرفت.
منتهي آقاي شجريان الان مسايل كنسرتهاي خارج از كشور و كنسرتهاي داخل كشور را دارد، مشغله فراوان است، به اين خاطر نتوانستيم از حضور ايشان بهره مند شويم و اركستر از ادامه همكاري ايشان بهره ندارد، اما همچنان اين صميميت برقرار است ، بدون اينكه كوچكترين خدشهاي به اين صميميت ما وارد شده باشد.
** خبرنگار ايرنا: شما در سالهاي ۵۲تا ۵۸مسووليت اركستر بزرگ راديو را داشتيد ، آيا در آن سالها حضور شما توانست تاثيري بر موسيقي ايراني بگذارد؟ تاثيري كه الان هم براي جامعه موسيقي ايراني قابل استفاده باشد؟
*** فرهاد فخرالديني:هيچ دورهاي بيتاثير نبوده است،اين تاثيرات گذاشته شده و الان قابل استفاده است، بدون ترديد هر دورهاي اثر گذار بوده و قبل از آن هم اثر گذار بوده، بسياري از آهنگهايي كه در اين دوران ساخته شده است را ما به عنوان موسيقي ملي ميشناسيم.
ما آن نوع موسيقي را اكنون هم اجرا ميكنيم ، يك آهنگ خوب كه ۵۰سال پيش ساخته شده نبايد بگوييم به درد ۵۰سال پيش ميخورد و مال الان نيست، چطور هنوز شعر حافظ را پس از گذشت سالها ميخوانيم و لذت ميبريم، آهنگ هم همينطور است ،اينها تكرار ميشود و به دل مينشيند، جواني كه الان ۳۰ ساله است آهنگ ۵۰سال پيش را نشنيده ،اين آهنگ جزيي از فرهنگ ماست و بايد به آن پرداخت ، بايد روي اين آهنگها كار كنيم ولو اينكه مربوط به گذشته باشد.
هر دورهاي اثر خود را دارد و ميتواند بيشتر اثر گذار باشد، هميشه آرزو داشتم كه نگذارم آهنگهايي كه در گذشته داشتيم اينها به فراموشي سپرده شود ، بعضي از اينها حتي نت هم نشده است و مردم دسترسي ندارند كه نت آن آهنگ را پيدا كنند و آن را احيا كنند.
حتي مردم نميدانند براي پيدا كردن اين آهنگها بايد به كجا مراجعه كنند، پس آن سالها هم در موسيقي ما بيتاثير نبوده است ، هم دورهاي كه من در رايو بودم و هم قبل از آن بدون شك اثرگذار بوده است و ميتوان گفت اركستر موسيقي ملي توانسته از اثر دورانهاي گذشته هم برخوردار باشد.
** خبرنگار ايرنا : ميخواستم وارد بحث آهنگسازي روي فيلم بشوم ، شما آهنگسازي فيلمها را از سال ۴۷شروع كرديد ، بعد اين كار متوقف شد و يك توقف ۱۰ساله در آهنگسازي فيلم داشتيد، چرا اينطور شد.
*** فرهاد فخرالديني : من فيلم شوهر آهو خانم را سال ۴۶آهنگسازي كردم اما واقعيت اين است كه آن زماني كه مشغول نوازندگي در راديو و اركسترها بودم و بعد آهنگساز شدم ديگر فرصتي براي آهنگسازي فيلم برايم باقي نماند، اينها همه مراحلي است كه طي شده است.
از سال ۵۲تا ۵۸رهبر دائم اركستر راديو و تلويزون بودم ، بسيار پر بار بود اين دوران، به خصوص از نظر آهنگسازي و رهبري اركستر ، از نظر تدريس دروس هم در هنرستان ملي و هنركده كه الان دانشگاه هنراست فعال بودم، پس فرصت اينكه به موسيقي فيلم بپردازم نداشتم.
سال ۵۸با خواست خودم از رهبري اركستر راديو ، تلويزيون ملي ايران كناره گيري كردم و تقريبا همين زمانها بود كه دانشگاهها با انقلاب فرهنگي مواجه و تعطيل شد، پس من فرصت پيدا كردم كه كار ديگري انجام دهم بهترين كار كه ميشدانجام دهم همان آهنگسازي روي فيلم بودوآهنگ سريال سربداران را ساختم.
آقاي نجفي اين آهنگسازي را پيشنهاد كرد و من پذيرفتم، فقط خواهش كردم كه دست وبال مرا بازبگذارندولنگم نگذارند، چون كاري بود كه از نظر پرداخت ها و امور مالي بايد با اطمينان انجام ميشد كه مطلوب باشد، خوشبختانه اينطور هم شد و با درايتي كه آقاي نجفي داشت نگذاشت كه من مشكل مالي در پرداخت براياعضاي گروه پيدا كنم از اينجا ميتوان گفت فصل تازه در زندگي من آغاز شد، بيشتر در اين دوره آهنگسازي فيلمها را انجام دادم.
بعد از اين دوره در دانشگاه تهران و دانشگاههاي ديگر، دانشجوياني بودند كه دروس مربوط به آهنگسازي را نزد من فرا گرفتند و تفكر شكلگيري اركستر ملي هم از همين جا شكل گرفت.
بالاخره با كمك مسوولان فرهنگي كشور و وزارت فرهنگ وارشاد اسلامي ، در اين دوره اركستر ملي شكل گرفت ، آنها مرا هل دادند به سمت تشكيل اركستر موسيقي ملي ايران ، و از ناحيه آنها من پشتيباني شدم ، آنها اصرار داشتند كه اين اركستر شكل گيرد و بچهها هم همه طالب و مشتاق بودند پس اقدام به تشكيل اركستر موسيقي ملي شد كه الان ۱۰سال از آن تاريخ ميگذرد.
** خبرنگار ايرنا : به موضوع محفوظ بودن حقوق مولف وپديد آورندهگان آثار هنري بپردازيم ، متاسفانه شاهد هستيم كه اين آثار در حوزه موسيقي هنوز عرضه نشده ، به صورت غير مجاز تكثير شده و در اختيار همگان است ، شما هم با اين معظل روبرو بوده ايد.
*** فرهاد فخرالديني : با كمال تاسف اين يكي از دغدغهها و مشكلات ما است ، نميدانم چطوراست و ريشه در كجا دارد ، اما لازم است كه همه كمك كند ، قوه قضاييه كمك كند ، مجلس كمك كند ، اين قانون ميخواهد كه قابل پيگيري باشد.
بايد ارشاد كمك كند ، الان هيچ اطميناني نيست ، همانطور كه گفتيد اگر اجرايي در جايي انجام شود ، هنوز اجرا تمام نشده سر از كوچه و بازار در مي آورد ،اين معضل در حوزه سينما هم هست ، آثار سينمايي هنوز اكران نشده در بقاليها هم عرضه ميشود اين خوب نيست و بايد چاره انديشي شود.
البته نشان ميدهد كه مردم اين آثار را دوست دارند، شايد طريقه دست يابي به آثار را بعضي هنوز ياد نگرفتهاند ، من صداي بعضي از آهنگها را روي تلفنهاي همراه ميشنوم .اينكه مردم از آهنگ ملي و ايراني استفاده كنند خوب است ، اما بايد از راه قانوني آن انجام شود.
بايد حقوق مولفين و مصفحين رعايت بشود ،كار مشكلي هم نيست و ارشاد بايد اجراها را سريع با كيفيت و نظارت خوب منتشر كند و حقوق مولفين و مصفحين را با قانون رعايت كند ، اجراي اين كار قانون ميخواهد ،حقوق دان آن را طراحي كند ، آثار نبايد بماند و بيات شود ، بعد از هر كنسرتي اين اثر در اختيار مردم قرار گيرد و به صورت نو بديع به دست مردم برسد.
** خبرنگارايرنا : اركستر موسيقي ملي به نوعي اركستر مردم است، ارائه آثار مردم پسند در كنار آثار تخصصي و حرفهاي موضوعي است كه بايد در اركستر ملي مورد توجه باشد ، ارائه آثار مردمي ميتواند فرهنگ مردم را بالا ببرد اركستر ملي چقدر به سليقه مردم اهميت ميدهد، اولويت كار اركستر براي عرضه و ارائه اثار مبتني بر سليقه مردم چيست.
