داخلي. فرهنگي. ميراث فرهنگي.
گزارش: مهدي ابراهيمپور
"گبري قلعه" و "دشت حلقه" دو اثر مهم تاريخي قبل از اسلام در شرق استان گلستان تاكنون براي همگان ناشناخته مانده است.
اين آثار تاريخي در سومين فصل كاوش در خرابههاي شهر جرجان پيرامون شهرهاي گنبدكاووس و مينودشت در سال ۱۳۵۳كشف شد و در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيد.
اين دو اثر مهم تاريخي قبل از اسلام است كه به نامهاي "گبري قلعه" در نزديكي شهر قديمي جرجان يا گنبدكاووس فعلي و "دشت حلقه" در نزديكي شهر مينودشت قرار دارد.
استان گلستان يكي از سرزمينهاي مهم كشورمان ايران است كه سهم عمده و موثري در شكلگيري تمدن و فرهنگ داشته است و در دورههاي تاريخي بويژه اشكاني نيز مورد توجه و التفات بوده است.
آثار برجاي مانده از آن دورهها اعم از تاريخي - فرهنگي در اين منطقه هر يك گواهي بر جايگاه ارزشمند اين منطقه ميباشد.
يكي از اين آثار تاريخي كه تاكنون براي همگان ناشناخته مانده و در ۱۵ كيلومتري شرق جرجان يا گنبدكاووس فعلي قرار دارد به نام "گبري قلعه" است.
اين محوطه باستاني را تا پيش از انقلاب اسلامي به نام "سازمان سرهنگ گل تپه" ميشناختند.
داخل محدوده باستاني گبري قلعه از قبل انقلاب تاكنون مسكوني ميباشد و تقريبا در شمال شرقي روستاي "ايگدر عليا" و جنوب شرقي روستاي "ايگدرسفلي" و در مجاورت رودخانه "قركولو" واقع شده است.
رييس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري مينودشت در خصوص "گبري قلعه" به خبرنگار ايرنا گفت: اين قلعه كه نام ديگر ان "گاور قلعه" ميباشد در سال ،۱۳۵۳همزمان با سومين فصل كاوشهاي باستانشناسي شهر تاريخي جرجان، توسط دكتر "كياني" شناسايي و مورد بررسي و كاوش قرار گرفت.
"عليرضا حصارنوي" افزود: محوطه باستاني گبري قلعه دراصل يك شهرك دوره اشكاني ميباشد، كه در دورههاي ساساني و اسلامي بازسازي شده است.
شهرك تاريخي گبري قلعه تقريبا شكلي شبيه مربع دارد. هر يك از اضلاع آن در حدود ۶۵۰متر ميباشد كه مساحتي در حدود ۳۶هكتار را دربرميگيرد.
وي گفت: دو ديوار يا حصار داخلي و خارجي اين شهرك را محصور ميكند كه ارتفاع ديوار خارجي پنج متر و ارتفاع ديوار داخلي ۱۶/۵متر ميباشد.
به گفته وي، دور تا دور شهرك گبري قلعه و در فاصله دو ديوار داخلي و خارجي خندقي حفر شده كه بين ۷۰الي ۱۰۰متر عرض دارد. دژ اصلي (ارگ يا مركز حكومتي) قلعه به صورت تپهاي عظيم در ضلع شمال شرقي قرار گرفته است و در حدود ۲۰متراز زمينهاي مجاور بلندتر و در حدود ۱۲۰۰متر مساحت دارد.
اين كارشناس ميراث فرهنگي گفت: از اين ارگ، ديواري به ارتفاع ۱۰متر با كمي انحراف به طرف جنوب كشيده شده و در شرق آن خندقي به پهناي ۴۰متر قرار دارد.
وي افزود: پهناي پايه ديوار در سطح زمين به ۲۰متر ميرسدو ديوار شمالي به سمت شمال غربي كمي انحراف دارد و انتهاي آن به برجي مدور ميرسد و باروي غربي نيز از اين برج شروع ميشود و با كمي انحراف به برج مدور ديگري ميرسد.
حصانوي اضافه كرد: ديوار جنوبي كه با كمي انحراف به سمت شمال غربي كشيده شده است، به باغستانها و ساختمانهاي دهكده ايگدر رسيده و در همين مكان به اتمام ميرسد. مصالح قسمتي از اين ديوار صرف دهكده شده است.
وي مساحت داخلي قلعه را در حدود ۶۰هكتار اعلام كرد و گفت: سفالهاي جمع آوري شده از سطح تپه و ديوارهاي خارجي و داخلي نشان ميدهد كه شهرك گبري قلعه در دورههاي قبل از اسلام و اسلامي قابل سكونت بوده است.
اين كارشناس ميراث فرهنگي تاكيد كرد: اين شهرك شباهت زيادي به شهر مرو و "بازار قلعه" خوارزم داشته و خيابانهاي آن نيز عمود برهم ميباشند.
يكي ديگر از اثر تاريخي اين منطقه "دشت حلقه" ميباشد كه اين اثر تاريخي در ۲/۵كيلومتري شمال جاده بينالمللي آزادشهر - مينودشت، ۱۲كيلومتري غرب شهر مينودشت، ۱۳كيلومتري شمال شرقي آزادشهر و ۱۵كيلومتري جنوب شرقي گنبدكاووس قرار دارد.
در ۵۰۰متري ضلع شرقي اين اثر تاريخي روستاي "دشت حلقه هلاكو" از توابع دهستان چهل چاي، بخش مركزي مينودشت قرار دارد از نظر جغرافياي طبيعي اين منطقه بين شهرهاي مينودشت و گنبدكاووس قرار گرفته است.
رييس اداره ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري مينودشت در خصوص پژوهش باستانشناسي صورت گرفته درباره اين شهر چنين گفت: پس از كاوشهاي انجام شده در سال ۵۳توسط دكتر كياني تا سال ۱۳۷۹هيچ گونه بررسي پژوهشي در اين زمينه صورت نگرفت.
وي افزود: در سال ۷۹و پس از دو دهه وقفه در روند مطالعات باستانشناسي دشت حلقه بنا به ضرورت و اهميت دشت حلقه در بين محوطههاي تاريخي منطقه، برنامه ساماندهي و حفاظت كارگاههاي كاوش در دستور كار قرار گرفت.
به گفته وي، در تابستان همان سال، يك هيات باستانشناسي به سرپرستي "حميد عمراني" كارگاههاي كاوش شده دهه پنجاه را پاكسازي، سازماندهي و خاكبرداري كردند.
به گفته وي در زمان اجراي كار، هيات موفق به كشف مطالب و اطلاعات جديدي در ساختار معماري و جزئيات آن و همچنين كشف مواد فرهنگي گرديد كه در روند مطالعات و روشن شدن شكلگيري دشت حلقه نقش بسزايي داشتند.
حصارنوي گفت: در راستاي اهداف پژوهشي سازمان ميراث فرهنگي، صنايع دستي و گردشگري كشور و به منظور حفاظت اوليه، ساماندهي و كاوشهاي باستانشناسي سال ،۸۶برنامه بررسي ژئوفيزيك محوطه باستاني دشت حلقه توسط يك هيات كارشناسي از سوي سازمان ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري استان گلستان به مدت ۲۰روز انجام گرفت.
اين كارشناس ميراث فرهنگي در خصوص اين آثار تاريخي گفت: گبري قلعه و دشت حلقه از بسياري جهات، از جمله قرار گرفتن آكروپل ، ديوارهاي داخلي و خارجي و خندق شباهت زيادي به يكديگر دارند و احتمالا گبري قلعه قبل از دشت حلقه به عنوان شهرك و قلعه نظامي بنا نهاده شد و پس از مدت زماني كوتاه با روز افزون شدن قدرت اشكانيان و نياز به احداث يك شهر بزرگتر در دورهي اوليه اشكاني، شهر عظيم دشت حلقه ساخته شد. ك/۴
