داخلي. گردشگري. ميراث فرهنگي.
* ايوان بزرگ *
مهمترين اثر در طاق بستان، ايوان بزرگ است كه از نظر معماري اطلاعات بيشتري را در اختيار ما قرار ميدهد، اين ايوان به شكل فضاي مستطيلي به عرض ۷/۸۵متر و عمق ۷/۶۵متر است كه ارتفاع آن ۱۱/۹۰متر ميباشد.
در دو طرف ورودي اين ايوان دو جرز چهار گوش به ارتفاع ۴/۲۷متر ايجاد شده است، پهناي جرز سمت راست ۱/۴۱متر و جرز سمت چپ ۱/۴۶متر است.
بر روي اين جرزها، طاقي با قوس نعل اسبي قرار دارد كه ۲۴سانتي متر از سطح داخلي جرزها عقب تر رفته و رفي را ايجاد كرده است.
ارتفاع اين طاق از كف ايوان تا لبه قوس در قسمت جلو ۸/۸۰متر و در قسمت عقب ايوان ۹/۲۵متر است، قوس طاق نيز در قسمت جلو ايوان بازتر از قوس انتهاي ايوان است، به طوريكه در قسمت جلو به شكل نيم دايرهاي بوده ولي در قسمت عقب به شكل نيم بيضي است.
بر روي لبه بام ايوان، هفت جان پناه چهار پلهاي با زاويه قايم وجود دارد كه ارتفاع هر كدام از آنها ۱۲۹سانتي متر است، در انتهاي ايوان، سكويي به طول ۷/۴۰متر و عرض ۸۰تا ۹۰سانتي متر و بلندي ۱۷سانتي متر وجود دارد.
بر روي اين سكو و در دوطرف انتهايي اين ايوان، دو نيم ستون حجاري شده است، اين نيم ستونها فاقد پايه ستون بوده و مركب از ساقه ستون و سرستون ميباشند كه در مجموع ارتفاع هركدام از آنها چهارمتر و قطر آنها ۳۲سانتي متر است.
ساقه هر كدام از اين نيم ستونها به شكل استوانهاي بوده و به وسيله شيارهاي قاشقي تزيين شده است، سرستون اين نيم ستونها به شكل هرم مربع القائده معكوسي است كه تقليدي از سرستونهاي بيزانسي است.
* تزيينات *
ديوارهاي داخلي ايوان بزرگ به دو بخش تقسيم و هربخش به گونهاي استادانه تزيين شده است كه هنوز تمام تزيينات آن پا برجا مانده است.
در زير به توصيف تزيينات بخشهاي مختلف اين ايوان ميپردازيم: نما بر روي جرزهاي دو طرف مدخل ورودي ايوان، درخت تخيلي نقش شده است.
همچنين روي قوس اين ايوان به وسيله دو رديف نقوش گياهي تزيين شده است، رديف پايين شامل گلهاي سه برگي است كه انتهاي اين گلها به هم وصل شدهاند.
در مركز قوس ايوان هلالي نقش شده كه به آن دو رشته روبان افراشته شده است، در لچكيهاي ايوان نيز نقش دو الهه بال دار (نيكه) ديده ميشود كه هر كدام از اين الههها در يك دسته حلقه روبان دار و در دست ديگر ، جامي پر از مرواريد دارند.
* انتهاي ايوان *
ديوار انتهاي ايوان به دو بخش تقسيم شده است، بخش بالايي صحنه تاجستاني شاه ساساني را نشان ميدهد و در بخش پايين نيز سواركاري نقش شده است.
در صحنه تاج ستاني پادشاه ساساني با صورتي سه ربعي و بدني تمام رخ بر روي سكويي ايستاده است، ولي دست چپ را بر روي قبضه شمشير گذاشته و دست راست را به طرف اهورا مزدا دراز كرده است.
جزييات صورت شاه آسيب ديده است ولي با توجه به آنچه كه باقي مانده صورت او فربه، گونهها گوشتالو، چشمها درشت و ابروها برجسته است، ريش او به وسيله خطوط مواج عمودي نشان داده شده است.
موهاي سر او مجعد و به صورت انبوه بر روي شانهها آويخته، اين شخص گوشوارهاي بر گوش و گردنبندي در گردن دارد، گوشواره او به شكل حلقه مدوري است كه گوي كوچكي به آن آويزان است.
گردنبند او شامل دو رديف مهرههاي مرواريدي ميباشد كه به مركز آن سه دانه مرواريد درشت آويخته است.
شاه، تاج كنگره داري بر سر دارد كه پايه آن به وسيله دو رشته مرواريد و پلاكهاي مربع شكل تزيين شده است، در جلو تاج ، هلالي قرار دارد ، بر فراز تاج ، دو بال عقاب وجود دارد كه نوك آنها به طرف داخل خم شده است.
در حدفاصل اين دو بال، ميله عمودي وجود دارد كه بر روي آن هلالي ديده ميشود، در داخل هلال، نيز گوي بزرگي قرار دارد.
اين شخص پيراهن مرواريد دوزي شدهاي پوشيده است، در قسمت بالاتنه ، بر روي پيراهن ، تسمههايي بسته شده كه شامل سه رديف مهرههاي مرواريدي و پلاكهاي مستطيلي ميباشد.
كمربند او پهن و با چهار رديف دانههاي مرواريدي تزيين شده است، در قسمت پايين كمربند، حمايلي جواهر نشان بسته كه شمشيري درجلو به آن آويخته است.
در سمت راست شاه، پيكره اهورا مزدا با صورت و بدني تمام رخ نقش شده كه بر روي سكويي ايستاده است، او دست چپ را بر روي سينه گذاشته و با دست راست حلقه روبان داري را به شاه اهدا ميكند.
اهورا مزدا داراي صورتي كشيده، ريشي بلند و مخروطي است، موهاي سر او مجعد و به صورت انبوه بر روي شانههايش آويخته است.
اهورامزدا گوشوارهاي بر گوش و گردنبدي بر گردن دارد كه شبيه به گوشواره و گردنبند شاه است.
تاج او كنگرهدار است كه پايه آن به وسيله دو رشته مرواريد و پلاكهاي مربع تزيين شده است، موهاي بالاي سر او انبوه و بدون پوشش رها شده است.
او نيز پيراهن مرواريد دوزي شدهاي بر تن دارد كه به روي آن شنل جلو بازي پوشيده است.
در سمت چپ شاه، پيكره آناهيتا، با صورت و بدني تمام رخ نقش شده كه بر روي سكويي ايستاده است، در دست چپ او سبوي آب و در دست راستش حلقه روبان داري ديده ميشود كه به طرف شاه دراز كرده است او داراي صورتي گرد و چانه اي كوتاه است.
بخشي از موهاي سر او به صورت گيسوي بافته در دو طرف صورت آويخته است، همچنين بخش ديگري از آن به صورت انبوه بر روي شانهها آويخته است.
آناهيتا گوشوارهاي بر گوش و گردنبندي در گردن دارد، گوشواره او به شكل حلقه مدوري است كه گوي كوچكي به آن آويزان است.
همچنين گردنبند او شامل دو رديف مهرههاي مرواريدي ميباشد، تاج او نيز شامل دو بخش است، اين تاج در قسمت پايه به وسيله دو رشته مهرههاي مرواريدي و پلاكهاي مربع تزيين شده است.
در بخش فوقاني تاج نيز به وسيله رديفي از پالمتهاي شش لبهاي رها شده به وسيله يك پاپيون و روباني افراشته بسته شده است، اين شخص پيراهن چيندار مرواريد دوزي شدهاي بر تن دارد كه بر روي آن شنل جلو باز بلندي پوشيده است.
حاشيه اين شنل به وسيله دو رديف مهرههاي مرواريد و قسمتهاي ديگر آن به وسيله گلهاي رز تزيين شده است.
* نقش سواركار *
در بخش پايين ديوار انتهاي ايوان، نقش مرد سوارهاي حجاري شده كه حريفي پيش روي ندارد، اين سوار با صورتي سه ربعي و بدني تمام رخ سوار بر اسب قوي هيكلي است.
اين شخص كلاه خودي بر سر دارد كه تمام صورت و گردن او را ميپوشاند، به طوري كه فقط چشمان او مشخص است، همچنين بر روي كلاه خود تاجي قرار دارد.
بر روي پايه اين تاج، نواري وجود دارد كه به وسيله دو رديف مهرههاي مرواريدي تزيين شده است، اين نوار در پشت سر به وسيله پاپيوني بسته شده است، همچنين دو رشته روبان افراشته به آن متصل است.
حاشيه فوقاني تاج نيز به وسيله شيارهاي عمودي تزيين شده است، در بالاي تاج موهاي سر او به صورت انبوه و بدون پوشش رها شده كه به وسيله يك پاپيون و دو روبان بسته شده است.
اين شخص پيراهن بلندي بر تن دارد كه به وسيله نقش مرغ و ارغن تزيين شده است، بر روي پيراهن زرهاي زنجيرباف پوشيده كه تا روي زانو ادامه دارد، به دور كمر او كمربندي بسته شده كه به وسيله طرحهاي دايرهاي تزيين شده است.
در قسمت پايين كمربند، حمايلي بسته كه به وسيله طرحهاي هندسي به شكل لوزي و دايره تزيين شده به اين حمايل تيرداني آويخته است.
اين شخص نيزه بلندي در دست دارد و سپرمدوري براي دفاع در پيش رو گرفته است، صورت و سينه اسب به وسيله زرهاي تيغهاي پوشيده شده است، بر روي اين زره نيز منگولههايي آويخته است.
همچنين بر روي كپل اسب منگولهاي آويخته است كه بر روي آن نقش انسان سه سر ديده ميشود.
بسياري از مورخين و جغرافي نويسان دوره اسلامي چون ابن فقيه، ابن رسته ، ابودلف ، مسعودي و ياقوت حموي نقش اين اسب سوار را خسرو پرويز معرفي كردهاند كه سوار بر اسب معروفش شبديز است.
* ديوارهاي جانبي ايوان *
ديوارهاي جانبي ايوان بزرگ به وسيله نقوشي تزيين شده كه صحنه شكار شاهي را نشان ميدهد، به طوريكه در ديوار سمت راست، صحنه شكار گوزن و در ديوار سمت چپ صحنه شكار گراز نقش شده است.
