داخلي. ميراث فرهنگي. گردشگري.
از: يوسف صائب
خانههاي تاريخي كاشان با درهاي خوشمنظر، صحنهاي بيروني و اندروني، حياط خلوتها و صفحههاي استوارو رعنا، جلوههايي ويژه، بهيادماندني، خاطرهانگيز، و مخصوص به خود دارند كه نظير آنها را در جاههاي ديگر كمتر ميتوان ديد.
خيل عظيمي از گردشگران، كاشان را پس از باغ تاريخي فين، گل محمدي و گلاب با خانههاي تاريخي ميشناسند.
اين خانههاي باعظمت و مجلل كه از معماري سنتي منحصر به فردي برخوردارند در نگاه نخست ميهمانان و گردشگران را به لحاظ معماري زيبا و تنوع تزئينات در بهت و حيرت فرو ميبرند.
جلوههاي زيبايي، درخشندگي، دقت و ظرافت خانههاي تاريخي كاشان قابل وصف نيست، در اين سطور نميگنجد، ميبايد ديد و به نظاره و قضاوت نشست، چرا كه به گفتهي وزير جهانگردي كشور عربستان در سال ۷۹پس از بازديد از اين آثار "زيبايي و مناظر خانههاي تاريخي كاشان به جادو شباهت دارند".
خانههاي تاريخي كاشان با معماري سنتي كمنظير ، تزئينات زيبا و جالب با فضاهاي وسيع و دلربا، درنگاه نخست همهي عظمت، شكوه و ظرافت خود را به ذهن بيننده منتقل ميكنند.
پس از گذر از جلوخانهاي ساده ولي دلانگيز، سردهاي خميده و نجيب اما استوار و محكم و ديوارهاي بلند، پاي به درون هشتي ورودي خانه ميگذاري و بعد از عبور از دالان تنگ و طويل و پيچ درپيچ ، وقتي به آستانه صحن حياط ميرسي، با يك عالمه هنر، ظرافت و زيبايي روبرو ميشوي كه گويا در رويايي.
باعبور از هشتي و ورود بهصحن بيروني خانههاي تاريخي، فضاهاي ديگري شامل اطاقهاي پنج دري ، ارسي، گوشواره، بالاخانه، چاهخانه، پساطاق، صندوق خانه، سرداب و پس سرداب و صحن اندروني با سقفهاي ضربي نمايان ميشوند.
مطبخ، بهاربند، نارنجستان، هيمهدان ، غلامگذر، ايوانهاي بلند، طارميها، ايوانچهها و صفحههاي قوسدار با ستونهاي استوار كه طاق بندها بر آنها تكيه زدهاند همراه باوقار و متانت بادگيرهاي مرتفع و باعظمت كه چون نگهباناني دلير به حفظ و حراست از حريم خانه مشغولند و هر گردشگري را مسحور خود ميكنند.
با ديدن آب نماها، آجرفرش حياطها ، هرهچيني دور باغچهها با درختان انار و انجير و بعضا عناب و نخل، گويي بهشت را دركوير تصور ميكني.
آنچه كه گفته شد با تناسب، هماهنگي و نظمي مثال زدني در كنار هم ساخته شدهاند كه نظر هر بينندهاي را به ارزشهاي والاي نهفته در خود جلب ميكنند.
* خانه تاريخي بروجردي *
اين خانه واقع در محله سلطان اميراحمد در خيابان علوي درسال ۱۲۷۵هجري قمري در دوره قاجار ساخته شده است.
چون صاحب خانه كالا را از بروجرد به كاشان وارد ميكرده است بنا بر اين به "حاج آقا حسن بروجردي" مشهور و خانهاي كه متعلق به وي بوده به خانه بروجردي موسوم شده است.
معمار اين خانه يكي از نوابغ معماري كاشان و از طراحان معروف ساختمان به نام استاد "علي مريم" بوده كه در ساخت خانههاي تاريخي و تيمچه امين- الدوله واقع در بازار كاشان نيز نقش داشته است.
نقاشيهاي ارزنده و گچبريهاي اين خانه زيرنظر "كمالالملك" كاشاني نقاش بزرگ و نامآور جهان انجام شده و با شماره ۱۰۸۳درفهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است.
* خانه تاريخي طباطبايي *
اين خانه درجواربقعه مبارك امامزاده سلطان اميراحمد واقع است و به علت آنكه سنگ بناي آن را شخصي به نام "حاج سيد جعفر طباطبايي" بنا نهاده به خانه طباطبايي مشهور شده است.
خانه طباطبايي در زميني به مساحت چهار هزار و ۷۳۰مترمربع در سال ۱۲۵۰ قمري با مهارت و هنرمندي استاد علي مريم ساخته شده است.
اين خانه كهمزين به گچبري و نقاشيهاي زيبا و دلانگيز است با شماره ۱۵۰۴ در فهرست آثار ملي كشور ثبت شده است.
* خانه تاريخي عباسيان *
اين مجموعه نيز در سال ۱۲۴۵قمري در محله سلطان اميراحمد كاشان ساخته شده است.
اين خانه بزرگ تاريخي با وسعت حدود پنج هزار مترمربع شامل پنج حياط است كه معماري آن به صورت گودال باغچه و يكي از حياطهاي آن به صورت دوطبقه با حياط مسقف ساخته شده است.
اين خانه تاريخي كه يكي از نامزدهاي دريافت جايزه بهترين بناهاي مسكوني اسلامي است به لحاظ معماري داراي طرحي بسيار قوي و غني و از نظر تزئينات گچبري ، نقاشي و كاربري تزئينات معماري اسلامي مانند رسميبندي، يزديبندي كاربندي، قطاربندي، مقرنس و مشبك در اوج زيبايي و ظرافت است كه در سال ۱۳۷۷شمسي با شماره ۲۰۲۰در فهرست آثار ملي كشور ثبت شده است.
* خانه عامريها *
اين خانه درخيابان علوي با مساحت حدود هفت هزار مترمربع بزرگترين خانه تاريخي كاشان بشمار ميرود كه داراي هفت حياط و ۸۵اطاق است.
اين مجموعه در دوره زنديه احداث و در دوره قاجار به وسيله "سهامالسلطنه عامري" توسعه يافته است.
قرينهسازي بسيار زيبا باگچبريها و نقاشيهاي بيبديل و بينهايت عالي اين خانه را در زمره يكي از آثار منحصر به فرد كاشان قرار داده است.
خانههاي تاج، احسان، عطارها، آلياسين، صالح، باكوچي، بنيكاظمي، فاضل، روئينتن، حكيمباشي، قرائتي، شريفان ، بارفروش، تهامي و صدوري از ديگر خانههاي تاريخي كاشان هستند.
يكي از معماران سنتي چيرهدست كاشان معتقد است "حجاب در معماري" يكي از ويژگيهاي خانههاي تاريخي كاشان به شمار ميروند.
"سيداكبر حلي" روزشنبه بهخبرنگار ايرنا گفت: ديوارهاي بلند خانه، هشتي ورودي و دالان پيچ و خم و بيروني و اندروني بودن حياطها، معرف ويژگي حجاب و حرمت خانه است كه هيچگونه اشرافي به خانه وجود ندارد.
وي، با ذكر شعر معروف مولوي، "ما درون را بنگريم و حال را ، ني برون را بنگريم قال را" ، "درونگرايي" را از ديگر ويژگيهاي خانه تاريخي كاشان ذكر كرد و گفت: بيرون خانه با ديوار كاهگلي بسيار ساده اما درون داراي عظمت و شكوه معماري اصيل ايراني است.
استاد دانشكده معماري و هنر دانشگاه كاشان از "انساندوستي و صفا در معماري" خانههاي تاريخي به عنوان ارزشمندترين ويژگي اين خانهها ياد كرد.
حلي اظهارداشت: اگر دقت شود ، دو عدد تختگاه (طاقچه آجري يا سنگي) در طرفين بيرون خانه مخصوص رهگذران در كوچه ومحله بهعنوان "تختگاه پيرنشين" ميساختند و پيرزن يا پيرمرد خسته ، بار خود را روي يكي ميگذاشته و در تختگاه ديگر مينشست ، نفس تازه ميكرد و دوباره به راهش ادامه ميداد.
حلي، در سالهاي اخير با خريد خانه تاريخي "تاج" و مرمت و بازسازي و استحكام بخشي، آن را بهموزه مردمشناسي و خانه هنرمندان كاشان تبديل كرده است.
رييس اداره ميراث فرهنگي ، صنايع دستي و گردشگري كاشان نيز از خانه تاريخي عامريها به عنوان بزرگترين خانه تاريخي كشور ياد كرد و گفت: اين خانه داراي هفت حياط ، ۱۳هزار مترمربع زيربنا و ۹هزار مترمربع عرصهاست.
"غلامرضا حسني مقدم" در گفتگو با خبرنگار ايرنا افزود: خانه عباسيان به عنوان بهترين و ارزشمندترين معماري در كشور و حتي خاورميانه است.
وي ، از خانه تاريخي طباطبايي كاشان نيز به عنوان زيباترين اثر خانه تاريخي در ايران نام برد.
تاكنون بيش از يك هزار و ۲۰۰اثر ارزشمند تاريخي درمنطقه كاشان شناسايي شده كه بيش از ۴۹۰اثر آن در فهرست آثار ملي كشور به ثبت رسيده است.ك/۴ ۵۸۷/۵۶۲
